मोरङ।जिल्लाको उर्लाबारी–४ मा बस्ने २९ वर्षीय रमेश भण्डारीको दिनचर्या अरू युवाको भन्दा फरक छ । कसैको घरको भान्छामा सर्प देखियो, खेतमा फुत्कियो वा ओछ्यानमुनि लुकेर बस्यो भने स्थानीयको पहिलो फोन उनैलाई जान्छ ।
पछिल्ला आठ वर्षमा उनले १ हजार ३ सयभन्दा बढी सर्प उद्धार गरिसकेका छन् । मानिस र सर्पबीचको द्वन्द्व बढिरहेका बेला भण्डारी भने सर्पलाई मार्ने होइन, सुरक्षित रूपमा जंगल फर्काउने अभियानमा छन् ।
उनको सर्पसँगको सम्बन्ध २० वर्षको उमेरदेखि सुरु भएको हो । छिमेकी तथा वन प्राविधिक प्रेम विष्टसँगको संगतले उनलाई सर्पप्रति चासो जगायो । कुनै विशेष उपकरणबिनै ठूला सर्प समात्ने विष्टको सीपले प्रभावित बनेका भण्डारी बिस्तारै आफैं पनि उद्धारमा सक्रिय भए ।
सुरुआती दिन भने सहज थिएनन् । अविषालु सर्प समात्ने क्रममा उनी पटक–पटक डसिए । तर त्यसले उनको आत्मविश्वास कमजोर बनाएन । बरु सर्पको व्यवहार, जोखिम र उद्धार विधिबारे थप सिक्न प्रेरित गर्‍यो ।
“सर्पले उद्धारकर्तालाई चिन्छ जस्तो लाग्छ,” भण्डारी भन्छन्, “हामी पुगेपछि झन् सतर्क हुन्छ । त्यसैले धेरै सावधानी अपनाउनुपर्छ ।”
उनका अनुसार सर्प देख्नेबित्तिकै ढुंगा हान्ने, लाठीले प्रहार गर्ने वा आगो लगाउने प्रवृत्तिले जोखिम झन् बढाउँछ । “सर्पले आफूलाई खतरा महसुस नगरेसम्म मानिसलाई टोक्दैन,” उनले भने, “तर मानिसको आक्रमणले उसलाई आक्रामक बनाउँछ ।”
भण्डारी सर्पलाई केवल डरको प्रतीक नभई वातावरणीय सन्तुलनको महत्त्वपूर्ण कडी मान्छन् । उनका अनुसार सर्पले खेतबारीमा मुसा नियन्त्रण गरेर कृषिमा समेत योगदान पुर्‍याउँछ ।
समाजमा सर्पप्रतिको त्रास अझै गहिरो रहेको भन्दै उनले विद्यालय, किसान समूह र स्थानीय संघसंस्थामा पुगेर जनचेतनामूलक कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गर्दै आएका छन् । “वासस्थान सुरक्षित रह्यो भने सर्प घरभित्र पस्दैन,” उनी भन्छन्, “मानिसकै गतिविधिका कारण सर्प पनि जोखिममा परेका छन् ।”
सुरुमा परिवारले यस्तो जोखिमपूर्ण काम नगर्न सुझाएको थियो । तर उनले आफ्नो अभियान छाडेनन् । विशेषगरी वर्षायाममा त उनी प्रायः दैनिकजसो उद्धारमा खटिन्छन् । सूचना आउनेबित्तिकै जुनसुकै समयमा घरबाट निस्किने उनको बानी बनेको छ ।
यो कामबाट उनले कुनै आर्थिक आम्दानी गर्दैनन् । पूर्ण रूपमा स्वयंसेवी रूपमा काम गरिरहेका भण्डारी भने त्यसैमा सन्तुष्ट छन् । “पैसा कमाइ छैन,” उनी मुस्कुराउँदै भन्छन्, “तर मानिसले चिनेका छन् । त्यही नै मेरो सम्पत्ति हो ।”
यद्यपि, स्थानीय तहमा क्षमता र योगदानको अपेक्षित सम्मान नपाएको गुनासो उनीसँग छ । “हाम्रो ठाउँमा कला र क्षमताको मूल्यांकन कम हुन्छ,” उनले भने, “तर काम भने गरिरहेकै छु ।”