– बिजय बिश्वकर्मा – कृष्ण
जात ब्यबस्थाको स्थापना, संरक्षण, विभेद छुवाछूत जस्ता कुरा दलितले बनाएका हैनन भन्ने कुरामा पढालेखा शिक्षितहरु नै नबुझे जस्तो गर्दा अचम्म लाग्छ । कथित उच्च जातका मानिने धेरै शिक्षित साथीहरूले भन्छन, ‘पहिले दलित दलित बिचको विभेद हटाउनुस अनि बल्ल हामिसङ्ग कुरा गर्नुस ।’ उहाहरुले कुरा नबुझेको हैन नबुझे जस्तो गरेको हो । सन २०० मा हिन्दु मुस्लिमको लडाइँमा हारेपछी भारतको बैसालीबाट काठमाडौ आइपुगेका लिच्छविहरुले काठमाडौ उपत्यकामा शासन गर्नेक्रममा चार वर्ण अठार जातमा बिभाजन गरि सन ६०० सम्ममा जातिय छुवाछूत लागू गरिसकेको देखिन्छ । यो प्रथालाइ मल्लकालिन राजा जयस्थिती मल्लले ( सन १३६०-१३९५) समाजलाइ ब्यबस्थित गर्ने नाममा सिङ्गो समाजलाइ हिन्दुमय बनाइ कानुनी मान्यता प्रदान गरेको देखिन्छ । जयस्थिती मल्लले हिन्दु कट्टर ब्राहमण किर्तिनिधी उपाध्याय मैथिलु ब्राहमण रघुनाथ झा र रामनाथ झा र दक्षिण भारतका ब्राहमण श्रीनाथ भट्ट र महिनाथ भट्ट बोलाइ बाग्मती उपत्यकामा चार वर्ण चौसट्ठी जातमा समाज बिभाजन गरेको पाइन्छ ।पछि यो जात ब्यबस्थालाइ पृथ्वीनारायण शाह र जङ्गबहादुर राणाले राज्यस्तरबाटै संरक्षण गरेको पाइन्छ ।
२०६९ मा लोकसेवाको अन्तरबार्ता दिन जादा परिचय पश्चात् सोधिएको पहिलो प्रश्न कामी र सार्कीमा को ठूलो ? भन्ने थियो । अलिअली समाज, इतिहास, राजनीति पढेको मैले दिएको उत्तर थियो, ‘भन्न त कामिले म ठूलो, सार्किले म ठूलो भन्छ किनकि यी दुवैलार्इ मै ठूलो हुँ भन्ने भ्रम तत्कालीन शासकले पारिदिएका छन् । यहाँ जातिजातिलाइ एक आपसमा भिडाएर आफ्नो स्वार्थपुर्ती गर्न जात विभाजन गरिएको हो । फुटाउ अनि राज गर को सिधाान्त अनुरुप यो काम भएको हो । यो विभाजन कामी सार्किमा मात्र हैन बाहुनभित्र पनि उपाध्याय र जैशिबिच चर्को रूपमा छ । यथार्थमा सबै समान हो कोही तलमाथि छैनौँ ।’
जातिजाती बिचको बिभेद, छुवाछूत कुनै दलितले बनाएको नभइ तत्कालीन शासकले राजनीतिक सत्ता, धार्मिक सत्ता, सास्कृतिक/ सामाजिक सत्ता टिकाउन जनता भिडाउन गराएको हो । यो अत्यन्तै गलत छ । आपसी सहकार्यमा यो कुप्रथा हटाउन पर्छ भन्ने कुरामा शिक्षित र सभ्य हरु सहमत हुन नसक्नु अत्यन्तै दुखद छ ।