— प्रेमचन्द्र झा
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा समय–समयमा जनताले परिवर्तनको खोजी गरेका छन्। लामो समयदेखि परम्परागत दल, पुराना अनुहार र अस्थिरताले चिनिएको नेपाली राजनीतिमा नयाँ सोच र नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता महसुस हुँदै आएको छ। यस्तै पृष्ठभूमिमा वैकल्पिक राजनीतिको प्रतीकका रूपमा उदाएका व्यक्तित्व हुन् बालेन शाह ।
उनको उदय केवल एउटा चुनावी परिणाम मात्र होइन, नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा सम्भावित नयाँ युगको संकेतका रूपमा पनि हेरिएको छ। परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै उनले स्थापित राजनीतिक शक्तिलाई चुनौती दिएका छन्। यसले जनताको मनोविज्ञानमा आएको परिवर्तनलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। जनता अब पुरानो राजनीतिक शैलीबाट थाकिसकेका छन् र परिणाममुखी, इमानदार तथा ऊर्जाशील नेतृत्वको खोजीमा छन्।
बालेन शाहको उदय सामान्य राजनीतिक यात्राको परिणाम होइन। उनी इन्जिनियर, रचनात्मक कलाकार, सामाजिक अभियन्ता तथा पूर्व मेयरका रूपमा परिचित छन्। विशेष गरी काठमाडौ महानगरका मेयरका रूपमा उनले देखाएको कार्यशैलीले उनलाई राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित बनाएको हो। प्रशासनिक सुधार, सार्वजनिक स्थान व्यवस्थापन, अवैध संरचनाविरुद्धको अभियान तथा नगर प्रशासनमा अनुशासन कायम गर्ने प्रयासले उनको नेतृत्वलाई फरक पहिचान दिएको छ। कम बोल्ने तर काम गर्ने शैली, निर्णयमा दृढता र नियम कार्यान्वयनमा कडाइ उनका नेतृत्वका प्रमुख विशेषता मानिन्छन्। यही कारणले धेरै युवाहरूले उनलाई वैकल्पिक राजनीतिको आशाको रूपमा हेर्न थालेका छन्।
नेपालको वर्तमान अवस्था हेर्दा देशले एकैचोटि धेरै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। आर्थिक संरचना कमजोर छ, उद्योगधन्दा सीमित छन्, कृषि अझै आधुनिक हुन सकेको छैन र रोजगारीका अवसर अत्यन्त कम छन्। लाखौं नेपाली रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य भएका छन्। गाउँका गाउँ युवाविहीन हुँदै गएका छन्। राज्यको राजस्व संरचना आयातमा निर्भर छ भने उत्पादन न्यून छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाइरहेको छ।
बालेन शाहले राष्ट्रिय नेतृत्व सम्हाल्ने अवसर पाउँछन् भने उनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु हुनेछ। उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण, देशभित्र उद्योग स्थापना गर्ने वातावरण तयार गर्नु, लगानीमैत्री नीति ल्याउनु तथा कृषि र प्रविधिलाई जोडेर नयाँ आर्थिक सम्भावनाहरू सिर्जना गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुनेछ।
बेरोजगारी नेपालको अर्को गम्भीर समस्या हो। प्रत्येक वर्ष लाखौं युवा श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन् तर उनीहरूका लागि पर्याप्त रोजगारी उपलब्ध हुँदैन। परिणामस्वरूप विदेश पलायनको प्रवृत्ति बढेको छ। युवाहरूको यो पलायन देशको भविष्यका लागि चिन्ताजनक विषय हो। नयाँ नेतृत्वप्रति युवाहरूको अपेक्षा यही हो कि देशभित्रै अवसर सिर्जना होस्। स्टार्टअप, सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि तथा साना उद्योगलाई प्रोत्साहन दिँदै युवालाई स्वदेशमै भविष्य देखाउने वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ।
नेपालको अर्को पुरानो समस्या राजनीतिक अस्थिरता हो। सरकारहरू बारम्बार परिवर्तन हुने, गठबन्धन राजनीति हाबी हुने र नीति निरन्तरता कमजोर हुने प्रवृत्तिले विकासमा अवरोध पुर्‍याएको छ। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि प्रधानमन्त्रीले स्थिर शासन, स्पष्ट नीति र दीर्घकालीन योजना ल्याउनुपर्ने हुन्छ। स्थिरता बिना विकास सम्भव हुँदैन भन्ने तथ्यलाई ध्यानमा राख्दै राष्ट्रिय सहमति निर्माण गर्नु पनि आवश्यक हुन्छ।
भ्रष्टाचार नेपालको जटिल समस्यामध्ये एक हो। राज्यका विभिन्न निकायमा अनियमितता, ढिलासुस्ती र अपारदर्शिता देखिन्छ। जनताले अझै पनि सरकारी सेवा लिन झन्झट र कठिनाइको सामना गर्नुपर्छ। नयाँ नेतृत्वप्रति जनताको प्रमुख अपेक्षा भ्रष्टाचार नियन्त्रण नै हो। यदि भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलताको नीति व्यवहारमा लागू गर्न सकियो भने शासन प्रणालीप्रति जनविश्वास पुनःस्थापित हुन सक्छ।
प्रशासनिक संरचना सुधार पनि अत्यन्त आवश्यक छ। सरकारी सेवा प्रणाली अझै पुरानो शैलीमा सञ्चालन भइरहेको छ। कागजी प्रक्रिया, ढिलासुस्ती र जटिल प्रशासनिक प्रक्रिया जनताको निराशाको कारण बनेका छन्। आधुनिक शासनका लागि डिजिटल प्रशासन आवश्यक छ। सरकारी सेवाहरूलाई अनलाइन प्रणालीमा ल्याउने, पारदर्शी सूचना प्रणाली विकास गर्ने तथा छिटो र प्रभावकारी सेवा प्रदान गर्ने प्रयासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
शिक्षा प्रणालीमा सुधार अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। नेपालको शिक्षा प्रणाली अझै पनि रोजगारमुखी बन्न सकेको छैन। विद्यार्थीहरूले सैद्धान्तिक ज्ञान त पाउँछन् तर व्यावहारिक सीपको अभाव रहन्छ। परिणामस्वरूप धेरै शिक्षित युवाहरू पनि बेरोजगार हुने अवस्था देखिन्छ। प्राविधिक शिक्षा, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र सीप विकासलाई प्राथमिकता दिएर शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक बनाउनु अत्यावश्यक छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको दृष्टिले पनि नेतृत्वको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। नेपाल भौगोलिक रूपमा दुई ठूला शक्ति राष्ट्रहरू—भारत र चीनको बीचमा अवस्थित छ। त्यसैले सन्तुलित कूटनीति नेपालको राष्ट्रिय हितका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। छिमेकी राष्ट्रहरूसँग व्यापार, पूर्वाधार विकास र आर्थिक सहकार्य विस्तार गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूसँग पनि लगानी र प्रविधि आदानप्रदान बढाउनुपर्ने हुन्छ।
नेपालको आर्थिक विकासका लागि जलस्रोत, पर्यटन र कृषि क्षेत्र महत्वपूर्ण आधार हुन सक्छन्। जलविद्युत् उत्पादन, पर्यटन पूर्वाधार विकास तथा कृषि आधुनिकीकरणमार्फत रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। विशेष गरी प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र हिमाली क्षेत्रका कारण नेपालको पर्यटन क्षेत्र अत्यन्त सम्भावनायुक्त छ।
पूर्वाधार विकास पनि दीर्घकालीन प्रगतिको आधार हो। सडक, पुल, ऊर्जा, रेलमार्ग तथा डिजिटल नेटवर्क जस्ता संरचनाले आर्थिक गतिविधि बढाउँछन्। तर नेपालमा धेरै परियोजनाहरू ढिलाइ, लागत वृद्धि र व्यवस्थापन कमजोरीका कारण प्रभावित हुने गरेका छन्। परियोजना व्यवस्थापनमा सुधार ल्याउन सके विकासको गति तीव्र हुन सक्छ।
पर्यावरण संरक्षण पनि आजको युगको महत्वपूर्ण विषय हो। जलवायु परिवर्तनले हिमाली क्षेत्रमा गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको छ। हिमनदी पग्लने, बाढी–पहिरो बढ्ने तथा मौसम परिवर्तन हुने समस्या देखिन थालेका छन्। त्यसैले विकास र वातावरण संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ।
अन्ततः राष्ट्रको भविष्य केवल एक व्यक्तिमा निर्भर हुँदैन। नेतृत्व महत्वपूर्ण हुन्छ, तर जनताको सक्रिय सहभागिता पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ। नागरिक, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र राज्य सबै मिलेर विकासको यात्रामा अघि बढ्नुपर्छ।
बालेन शाह जस्ता नयाँ पुस्ताका नेताले इमानदार, पारदर्शी र परिणाममुखी नेतृत्व प्रस्तुत गर्न सके भने नेपाली राजनीतिमा नयाँ संस्कृतिको सुरुवात हुन सक्छ। त्यो केवल एक नेताको सफलता मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि महत्वपूर्ण उपलब्धि हुनेछ।
नेपाल अहिले परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ। जनता पुरानो राजनीतिक शैलीबाट थाकिसकेका छन् र नयाँ नेतृत्वबाट ठूलो आशा राखिरहेका छन्। यदि दृढ इच्छाशक्ति, स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयनका साथ नेतृत्व अघि बढ्न सके भने नेपालले सुशासन, विकास र समृद्धिको नयाँ अध्याय सुरु गर्न सक्छ।
लेखक: प्रेमचन्द्र झा नेपाल पत्रकार महासंघका रौतहटका पुर्व अध्यक्ष हुन।