कपिलवस्तु — शाक्य गणराज्यको राजधानी रहको ऐतिहासिक तिलौराकोट युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुन असफल भएको छ। तिलौराकोट दरबार क्षेत्र गौतम बुद्धले २९ वर्ष बिताएको स्थान हो ।
फ्रान्सको पेरिसमा भएको युनेस्कोको ४७औं विश्व सम्पदा समिति बैठकमा तिलौराकोट दरबार क्षेत्रलाई सूचीमा राख्ने प्रस्तावमाथि दुई दिनसम्म छलफल भए पनि अन्ततः पारित हुन सकेन। युनेस्कोको प्राविधिक सल्लाहकार संस्था इकोमस (इन्टरनेसनल काउन्सिल अन मोनुमेन्ट्स एन्ड साइट्स) ले दिएको नकारात्मक सिफारिसका आधारमा प्रस्ताव अघि बढ्न नसकेको लुम्बिनी विकास कोषका वरिष्ठ निर्देशक ज्ञानिन राईले जानकारी दिए।
‘तीन वर्षदेखि तयारीमा थियौं, यथेष्ट प्रमाण प्रस्तुत गर्‍यौं, लाखौं खर्च गर्‍यौं,’ उनले भने, ‘तर अन्ततः सूचीकृत गराउन नसक्नु दुःखद् छ।’
सूचीकरणको विषय युनेस्को सेसनको कार्यसूचीमै रहेको भए पनि इकोमसले प्रस्ताव स्थगनमा राख्ने सिफारिस गरेकाले त्यसलाई अघि बढाउने पहल हुन सकेन। कुनै पनि देशले नेपालको पक्षमा संशोधन प्रस्ताव नल्याएपछि तिलौराकोटको प्रस्ताव अस्वीकार भएको हो।
नेपालको कूटनीतिक पहल कमजोर देखिएको तथा भारतको अप्रत्यक्ष प्रभाव परेको आशंका स्रोतहरूले गरेका छन्। युनेस्कोमा भारत प्रभावशाली राष्ट्रको रूपमा चिनिन्छ। भारतले उत्तर प्रदेशको सिद्धार्थनगरस्थित पिपरहवा र गनवरियालाई शाक्यहरूको राजधानी रहेको दाबी गर्दै आएको छ।
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री बद्रीप्रसाद पाण्डे, लुम्बिनी विकास कोषका उपाध्यक्ष डा. ल्हारक्याल लामा, वरिष्ठ निर्देशक राईसहितको टोली छलफलमा भाग लिन पेरिस पुगेको थियो।

सम्पदामा कमजोरी होइन, कूटनीतिमा

लुम्बिनी विकास कोषका सदस्य सचिव सानुराजा शाक्यका अनुसार तिलौराकोट सूचीकृत हुन नसर्नु सम्पदाको कमजोरी होइन, कूटनीतिक लापरबाहीका कारण हो।
तिलौराकोट दरबार क्षेत्रमा पछिल्ला ११ वर्षदेखि उत्खनन र अनुसन्धान भइरहेको छ। उत्खननबाट इसा पूर्व आठौं शताब्दीसम्मका संरचनाहरू भेटिएको कोषका पुरातत्वविद् हिमाल उप्रेती बताउँछन्। ‘दक्षिण एशियाकै सग्लो र खुला संग्रहालय हो तिलौराकोट,’ उनले भने, ‘बुद्धपूर्व सभ्यता समेत पुष्टि हुने प्रमाण भेटिएका छन्।’
युनेस्कोले तिलौराकोटलाई सन् १९९६ मै सम्भावित विश्व सम्पदाको सूचीमा राखेको थियो। नेपाल सरकारले २०७८/७९ को नीति तथा कार्यक्रममा तिलौराकोटलाई सूचीकृत गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो।

लुम्बिनी भने खतराको सूचीबाट मुक्त

सोही सेसनले बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीलाई भने एक वर्षका लागि खतराको सूचीबाट हटाएको छ।
पेरिसमा ६ जुलाईदेखि सुरु भएको युनेस्कोको ४७औं बैठक १६ जुलाईसम्म चल्नेछ। यस सेसनमा विश्वभरबाट ३२ सम्पदा क्षेत्रको प्रस्तावमाथि छलफल भइरहेको छ। तीमध्ये २४ सांस्कृतिक, ७ प्राकृतिक र १ मिश्रित सम्पदा क्षेत्र छन्।
तिलौराकोट दरबार क्षेत्र करिब १४० बिघा क्षेत्रमा फैलिएको छ। यस क्षेत्रलाई संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा गर्न आवश्यक कानुनी प्रक्रिया स्थानीय तह, पुरातत्व विभाग र लुम्बिनी विकास कोषको सहकार्यमा अघि बढाइएको थियो।