रोल्पा — रोल्पा, परिवर्तन गाउँपालिका–४ को सिजाखोलामा समय फेरिएको भए पनि परम्परागत पानीघट्ट अझै सञ्चालनमा छ। धेरै ठाउँमा लोप भइसकेका पानीघट्ट यहाँ भने अझै जीवित छन्। खोलामा अहिले पनि ६ वटा घट्ट सञ्चालनमा रहेको स्थानीयले बताएका छन्।
स्थानीय बासिन्दा मकै, गहुँ, जौ, फापर र कोदो पिसाउन अझै घट्टमै पुग्छन्। स्थानीय धनसिङ रोका मगरका अनुसार, “मैले २० वर्षदेखि घट्टमै अन्न पिढ्दै आएको छु। गाउँमा विद्युत पुगेको छ, तर कुटानी–पिसानी मिल छैन।”
अर्की एक स्थानीय महिलाले पनि मिलमा भन्दा पानीघट्टमा पिढेको पिठो स्वादिलो हुने भएकाले अहिले पनि घट्टमै अन्न पिस्ने गरेको बताइन्।
पानीघट्ट के हो?
पानीघट्ट पानीको बलले घुम्ने काठको पांग्रामा जडित ढुंगाका चक्काबाट मकै, गहुँ, कोदो, फापर जस्ता अन्न पिस्ने परम्परागत यन्त्र हो। पांग्रामा जति पानीको बल लाग्छ, त्यति नै माथिको चक्का घुम्छ र अन्न पिस्ने प्रक्रिया सञ्चालन हुन्छ।
नयाँ प्रविधिको प्रवेश
पहिले अन्न पिस्न र तेलजन्य वस्तु पेल्न पानीघट्ट र काठको कोल प्रयोग गरिन्थ्यो। समयसँगै गाउँमा विद्युतबाट चल्ने कुटानी–पिसानी मिल भित्रिएका छन् जसले घर नजिकै अन्न पिस्न सहज बनाएको छ।
तर सिजाखोलाका बासिन्दा पूर्खादेखि चल्दै आएको घट्टको प्रयोग जारी राखेका छन्। आगामी दिनमा घट्टलाई लोप गरी नयाँ प्रविधि अपनाउने कि परम्परागत घट्ट जोगाउने भन्ने विषय भने समयले स्पष्ट गर्नेछ।