प्युठान। प्युठान नगरपालिका–१० मरन्ठानाको डाँडामा अवस्थित मरन्ठानाकोट र भूमेश्वरी मन्दिर ऐतिहासिक तथा धार्मिक दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण स्थल हुन्। नेपाल एकीकरणपूर्व बाइसे–चौबिसे राज्यहरू आफ्नो सुरक्षा मजबुत बनाउन तथा युद्ध तयारीका लागि विभिन्न थुम (सुरक्षा चौकी) तथा कोट निर्माण गर्ने प्रचलनमा थिए। प्युठानको तत्कालीन भित्रीकोट राज्य अन्तर्गत थुप्रै थुम तथा कोटहरू संचालनमा रहेका थिए, जसमा मरन्ठानाकोट पनि एक हो।

इतिहास र किंवदन्ती

ऐतिहासिक दस्तावेजहरू अनुसार, यी कोटहरू राजाले नियुक्त गरेका रजौटाहरू (राज्य सञ्चालन गर्ने अधिकारी) द्वारा संचालित हुन्थे, जसलाई स्थानीयहरूले “राज” भनेर सम्बोधन गर्ने गर्थे। किंवदन्ती अनुसार, तीन दाजुभाइहरूमध्ये जेठो भाई भित्रीकोट, माईला भाइ मरन्ठानाकोट, र कान्छो भाइ विजुलीकोटका शासक थिए।
मरन्ठानाकोट समुद्री सतहदेखि १३२० मिटर उचाइमा अवस्थित छ। यहाँ खड्क महाराज र भूमे महाराजको पूजा गरिन्छ, जसमा खड्क महाराजको पूजा खड्का थरका पुजारीहरूले, भने भूमे महाराजको पूजा घर्ती मगर थरका पुजारीहरूले गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व
बडादशैंको घटस्थापनादेखि विशेष पूजाको शुरुवात हुने गर्छ। २०५४ सालको तत्कालीन गाउँ विकास समिति (गा.वि.स.) निर्वाचनपछि अध्यक्ष बोम बहादुर भण्डारी, उपाध्यक्ष पदम गिरी, र वडा अध्यक्ष राममणि थापाको पहलमा पूजा व्यवस्थापनका लागि रु. १,५००/- विनियोजन गरिएको थियो।
वर्तमानमा, बडादशैंको नवमीका दिन हजारौं भक्तजनहरू यहाँ भेला हुन्छन्। सोही अवसरमा २०–३० वटा राँगा र १५–२० वटा बोका बलि दिने परम्परा रहेको छ। यसै दिन प्युठानको ऐतिहासिक सरायें नाच तथा मारुनी (सोरठी) नाच भव्य रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।
भक्तजनहरू यस मन्दिरमा पूजा गर्दा रोगव्याधि हट्ने, मनोकामना पूरा हुने, तथा परिवारमा सुख-शान्ति प्राप्त हुने विश्वास रहिआएको छ।
भौगोलिक विशेषता र प्राकृतिक सुन्दरताः

मरन्ठानाकोटबाट पूर्वतर्फ अर्घाखाँचीको अर्ध भाग, पश्चिमतर्फ रोल्पाको गौम जलजलाको लेक, दक्षिणतर्फ दाङका विभिन्न क्षेत्रहरू, तथा उत्तरतर्फ स्वर्गद्वारी, अन्नपूर्ण र धौलागिरी हिमालको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ।
मरन्ठानाकोट र भूमेश्वरी मन्दिर ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक धरोहर हुन्। संरक्षण तथा प्रवर्द्धनका लागि स्थानीय तथा सरकारी तहबाट थप पहल गरिएमा यो क्षेत्र धार्मिक पर्यटनको प्रमुख गन्तव्य बन्न सक्छ।