-शिवलाल सुवेदी
मुठी राेपेर मुरी उब्जाउने महीनाको मध्य अर्थात् असार १५ आजको दिन नेपालभर धान दिवस, रोपाइँ यात्रा आदि नामले मनाइँदै छ । असार १५ लाई नेपाली समाजमा दही च्यूरा खाने पर्वका रुपमा पनि लिइन्छ । खेतीपातीबाहेक अन्य पेशा र व्यवसायमा लागेका नेपालीले पनि आज दही च्यूरा खाई असार १५ मनाउँछन् । नेपालीको मुख्य खाद्यान्न बाली धानको रोपाइँ हुने महिनाका रूपमा असारको आफ्नै महत्व र विशेषता छ । किसानले असारलाई मानो खाएर मुरी उब्जाउने महिनाका रूपमा लिने गर्छन् । यही महिनामा रोपिने धान फलाएर वर्षभरि खाने अन्नको जोहो हुन्छ । कृषिप्रधान देश भएकै कारण यहाँ कृषि कर्मलाई उच्च महत्व दिने गरिएको छ । विशेषगरी असार १५ लाई नेपाली जनजीवनको अभिन्न तथा महत्वपूर्ण दिनका रूपमा पनि लिइन्छ । सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक तवरले पनि धान खेतीको नेपाली जनजीवनसँग निकटको सम्बन्ध रहिआएको छ । यसैले पनि यस दिनलाई नेपालमा राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा झन्डै दुई दशक अघिदेखि आधिकारिक रूपमा मान्यता दिइएको हो । कृषिप्रधान देश नेपालका लागि यसदिनले सर्वाधिक महत्व राखेको पाइन्छ । प्रत्येक वर्ष आउने आजकै दिनलाई राष्ट्रिय धान दिवसका रुपमा समेत स्मरण गर्ने गरिएको छ । आजको यस दिनलाई मानो रोपेर मुरी फलाउने दिनका रुपमा समेत लिइन्छ । धान नेपालका लागि प्रमुख बालीसमेत भएको कारणले पनि यो दिवसको महत्व र भूमिकाको सन्दर्भमा कुरा गर्दा देशभरिका किसानहरुका निम्ति यस दिनकाे विशेष महत्त्व छ । कृषि प्रधान देश नेपालका हाम्रा किसान दाजुभाई दिदिबहिनीहरुलाई असार महिनाभर नै धान राेप्ने चटाराे हुन्छ । वाह्रै महिना व्यस्त रहने कृषकहरुले पनि असार १५ लाई विशेषगरी लिने र मनाउनुका साथै रमाइलो गर्ने गरि यस दिनलाई  गौरव र प्रतिष्ठाको विषय वनाएकाे पाईन्छ । जुन जीवनको आधारकै रुपमा अघि बढेको पनि छ ।  कृषि प्रधान देश भएकाले नेपालका अधिकांश मानिसको पेशा खेतीपाती हो । किसान वर्षभरका लागि छाक जुटाउन यो महीनामा खेतीमा ब्यस्त हुन्छन् । आजका दिन असार १५ असारे भाकामा लोकदोहोरी गाउँदै छुपुछुपु हिलोमा धान रोपिन्छ । ‘छुपु र छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला, बनाई कुलो लगाई पानी आएर गोडौँला’ जस्ता लोक लयका गीतसङै वाजागाजाका साथ मानिसहरु भेला गरेर खेतमै रमाइलो पनि गरिन्छ । असार १५ लाई दहीचिउराको सांस्कृतिक बिम्बले समेत बाँधेको छ । कामको चटारोले थकित भएका किसान शक्तिप्राप्तिका लागि दही च्यूरा खान्छन् । यसबेला दही च्यूराले शरीरमा शीतलता भई शक्ति सञ्चय हुने विश्वास गरिन्छ । दहीचिउरा खाएपछि विधिवत्रुपमा रोपाइ“को प्रारम्भ भएको मानिँदै आइए पनि विगतमा झैँ अहिले त्यसको महत्वमा निकै कमी आइरहेको छ । रोपाइ गर्ने समयमा खाइने चिउरा पनि धानबाटै बन्ने हुनाले यसको बेग्लै महत्व रहेको छ भने स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले दही चिउरा खानुलाई पनि महत्वपुर्ण रुपमा लिईएकाे छ । पानी सहितको हिलोमा काम गर्दा चिसो लाग्ने हुनाले यसलाई कम गर्न दही महत्वपुर्ण हुने जानकारहरु बताउछन् । वर्षायाम भएकाले पानीमा काम गर्दा शरिर भिजेर ढाडिने र जसले गर्दा पखाला समेत लाग्न सक्ने भएकाले पनि दही चिउरा खानु स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुने स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्नेहरु वताउछन । दहि चिउरा खाने दिन वजार पसलमा दही र चिउरा किन्नेको भिड नै दे्खीने गरिएको छ । धान रोपाईसँग दही चिउराको सम्बन्ध रहेर पनि अहिले फेसनका रुपमा मात्र दही चिउरा खाने चलन पनि उत्तिकै बढ्दै गएको छ । कतिले दही चिउरा खाँदै सेल्फी लिने , सामाजिक संजालमा दही चिउरा खाएको फोटो हाल्ने चलन पनि बढ्दै गएको छ।
किसानका लागि खाँचो देखिन्छ  । नेपालको संविधानले नै खाद्यसम्बन्धी हकलाई मौलिक हकका रूपमा प्रत्याभूत गरेका कारण पनि धानजस्ता प्रमुख अन्नबालीको संरक्षण सरकारी प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने देखिन्छ । मलखाद, उन्नत बीउ बिजन, सिँचाइ सुविधा तथा आधुनिक कृषि उपकरण तथा सरकारी सहुलियतको उपलब्धता सम्भव भएमा अझै पनि मुलुक धानजस्ता प्रमुख अन्नबालीमा आत्मनिर्भरताको बाटोमा अग्रसर हुने सम्भावना छ । किनकि, हामीसँग उब्जनीयोग्य भूमि छ, परम्परा ज्ञान मात्र होइन आधुनिक सीप र प्रविधि पनि भित्रिएको छ । बर्सेनि अर्बौं रुपियाँको धान चामल आयात गर्नुभन्दा केही किसानलाई सहुलियत प्रदान गर्न सकिए खाद्यान्न बालीतर्फको आत्मनिर्भरता धेरै टाढाको विषय होइन । यसका लागि समयमै मल उपलब्ध गराएर किसानलाई धान खेती गर्नेतर्फ प्रेरित गर्नुपर्छ । यसका लागि जमिन बाँझो नराख्ने अभियान नै चलाइनुपर्छ । खुसीको अनुहार लिएर किसान असारे हिलोमा प्रवेश गर्ने वातावरण राज्यले वनाउन मात्रै दही चिउरा खाएर १५ असार मनाउनुको सार्थकता हुनेछ । धान दिवसको शुभकामना ।।।