प्युठान। नेपालका १२४ वटा मातृभाषामध्ये सबैभन्दा लोपोन्मुख कुसुन्डा भाषा अहिले अस्तित्व संकटमा छ। २०७६ माघ ११ गते ज्ञानुमैयाँ कुसुन्डाको निधनपछि यो भाषा बोल्ने एकमात्र पूर्ण वक्ता ५० वर्षीया कमला सेन कुसुन्डा मात्र बाँकी रहनुभएको छ। रोल्पाको टुनिबोट मा जन्मिएकी कमलाले चिन्तित हुँदै भन्नुभयो,
“पहिले दिदीसँग मातृभाषामा कुरा गर्थें, तर अब म मात्र छु। म मरे भने यो भाषा पनि मर्छ।”
१८ वर्षको उमेरमा विवाह गरेपछि परिवारको जिम्मेवारीसँगै आफ्नो मातृभाषा बचाउन उहाँ अहोरात्र लागिरहनुभएको छ। तर, विडम्बना! उहाँकै तीन छोरा, एक छोरी, तीन नाती र दुई नातिनीमध्ये कसैले पनि यो भाषा सिकेका छैनन्।
कुसुन्डा समुदाय पहिले वनमा फिरन्ते जीवन बिताउने गर्थ्यो। उनीहरू जंगलमै जन्मिन्थे, हुर्किन्थे, र आफ्नै भाषामा कुरा गर्थे। सिकार खेल्ने, गिट्ठा–भ्याकुर खाने, जङ्गलको बासस्थानमा रमाउने उनीहरूको जीवनशैली थियो। बसाइँसराइ त उनीहरूको पहिचान नै थियो। कुनै ठाउँमा खानेकुरा सकियो भने अर्को जंगलतिर सर्ने चलन थियो।
तर जब जंगल छोडेर गाउँ पसे, उनीहरू नेपाली बोल्न थाले। बाहिरी समुदायसँग अन्तरक्रिया बढ्यो, बिहेगरे अन्य जातिसँग हुन थाल्यो, र नयाँ पुस्ताले कुसुन्डा भाषा सिक्न छोड्यो।
नेपालभर कुसुन्डा समुदायका १५९ जना मात्र सदस्य बाँकी छन्, जो शाही, सेन, र खान गरी तीन वंशमा विभाजित छन्। हाल प्युठान, सुर्खेत, रोल्पा, अर्घाखाँची, कपिलवस्तु, तनहुँ, र गोरखा जिल्लामा उनीहरू छरिएर बसिरहेका छन्।
कुसुन्डाहरू एक समय वनराजा भनेर चिनिन्थे। उनीहरूलाई जंगल नै आफ्नो घर, खेत, मन्दिर, र स्कूल थियो। दसैंमा पितृपूजा, वर्षमा एक पटक वनदेवीको पूजा, र विवाहमा जंगली पन्छीको मासु लिएर केटी माग्न जाने चलन थियो। तर, अहिले गाउँमा बस्न थालेपछि संस्कार मात्र होइन, भाषा पनि हराउँदै गएको कुसुन्डा भाषा अध्येता उदयराज आले मगर बताउनुहुन्छ।
“ज्ञानुमैयाँपछि भाषा जोगाउने मुख्य स्रोत कमला मात्र हुनुहुन्छ। अब जति सकिन्छ, सिक्नुपर्ने बेला हो।”

कुसुन्डा भाषाका अनुसन्धानकर्ता उदयराज आले मगर

हाल कुसुन्डा समुदाय ऐलानी जग्गामा बसोबास गर्दै आएको छ। कुसुन्डा विकास समाजका अध्यक्ष धनबहादुर कुसुन्डाले कुसुन्डाहरूलाई एकीकृत बस्तीमा बसाउने आवश्यकता रहेको बताउनुभएको छ। संघीय सांसद सूर्य थापा ले पनि राज्यले लोपोन्मुख भाषाको संरक्षण आफ्नो दायित्व मानेर काम गर्नुपर्ने बताउनुभएको छ।
सकारात्मक पक्ष के छ भने नयाँ पुस्ता भाषा जोगाउन सक्रिय देखिएको छ। भाषा आयोगले दाङमा ज्ञानुमैयाँलाई स्रोतव्यक्ति बनाएर कुसुन्डा भाषा कक्षा सञ्चालन गरेको थियो, जसबाट प्युठानकी हिमा कुसुन्डा र सुर्खेतका तेजबहादुर कुसुन्डा अहिले सामान्य रूपमा बोल्न र लेख्न सक्ने भएका छन्।
हाल प्युठानको सरुमारानीमा कुसुन्डा भाषा तालिम सञ्चालन भइरहेको छ, जहाँ कमला स्रोत व्यक्ति, उदयराज आले प्रशिक्षक, र हिमा सहायक प्रशिक्षक हुनुहुन्छ। आलेले तयार पारेका ‘कुसुन्डा गिभन’, ‘कुसुन्डा शब्दकोष’, ‘कुसुन्डा शब्दचित्र’, ‘कुसुन्डा पाठ्यक्रम’, ‘गेम्याक’, र ‘सोजक’ लगायत दर्जनभन्दा बढी पुस्तक प्रकाशित भइसकेका छन्।