सलिम अन्सारी,प्युठान।
चारैतिर अग्लो भू–भाग । दायाँबायाँ,तलमाथी बर्षेभेलले पारेका ठुला ठुला भंगाला । बीचैमा उठेको थुम्को र त्यसैको थाप्लामो अडिएको संरचना । मन्दिरबाट तल हेर्दा देखिने आँखा घुमाउने भिर । र मन्दिरको फेदीमा रहेको आकर्षक गुफा । त्यहाँबाट देखिने नागबेली आकारका मोटरबाटा र खहरेहरु, मन्दिरको पारिपट्टि देखिने दाङको बंगलाचुली लेक, आँखैमा टाँसिएजस्तो देखिने सोत्तर उम्रेका उराठ नाङ्गा डाँडापाखा । मन्दिर अवस्थित जमीनसँग जोडिएको उर्बर फाँट । फेँदिका गाउहरुमा हावासँगै लहलह झुल्ने, गहुँ जौ जस्ता अन्नबाली । सरुमारानी गाउपालिका-५ बराहपानी स्थित पुठा दरवारका यी बाहिरी आकर्षण हुन् । मन्दिर पुगेपछि देखिने यस्ता दृश्यले मन्दिर पुग्ने जो कोहीको पनि मन लोभिने गर्दछ । दक्षिणी प्युठानको पुठादरबारको बाहिरी संरचना र यहाँबाट देखिने दृश्य अत्यन्तै आकर्षक र लोभलाग्दा छन् । मन्दिरबाट देखिने गाउँबस्ती, नदीनालाको दृश्यावलोकन पूजाआजा पछिको भक्तजनको मुख्य रोजाइमा पर्छ । चारैतिर अग्लो भू–भाग र बीचको अग्लो टाकुरामा मन्दिर भएकाले त्यहाँबाट देखिने मनमोहक दृश्य अवलोकन गर्न मात्रै वर्षेनी यहाँ सयौँ भक्तजन आउने गरेको सरुमारानी ५ हात्तीखालका स्थानीय भुम बहादुर पल्लीको भनाइ छ ।  यहि मन्दिरको पूजाआजा तथा दर्शन गरे मनोकाङ्क्षा पूरा हुने जनविश्वास रहेको छ । भक्तजनहरुले आफुले गरेको भाकल पूरा हुने भन्दै खसी बोकाको बली दिने गर्छन् । मन्दिर आसपासमा देवताको शक्ति रहेको धार्मिक विश्वास रहेको पल्लीले बताए । पशुचौपाया लिएर त्यहाँ पुग्दा जंगली जनावरसमेत भेटिने गरेको उनको भनाइ छ । यो मन्दिरमा प्रातःकालमा दिनहुँ एउटा भाले बास्ने गर्थ्यो । त्यो भाले कताबाट आउँछ र फेरि कहाँ जान्छ स्थानीयवासीलाई कुनै पत्तो हुँन्थेन ।बाल्यकालमा मन्दिरक्षेत्रको जंगलमा पुग्दा भाले बासेको आवाज सुन्नेले गाउँमा पुगेर सन्देश फैलाउने गर्थे ।’बाजे बज्यैले भनेको सुनेका हौं,उनले भने ‘मैले त भाले बासेको सुनेको छैन।’ पहिले पहिले मन्दिर दर्शन गर्न आउँदा भक्तालुजनले चढाउने भेटी प्रसाद मन्दिरमा आफै तयार हुने गरेको किवंदन्ती समेत स्थानीयले सुनाउन भ्याए। पुजाआजा गर्दै गर्दा मन्दिर परिसरमै भेटिएका स्थानीय श्यामलाल दर्लामीले भने ‘पुठाझाक्रीले मागेको कुरा पूरा गर्दिनुहुन्छ भनेर आएको हुँ’ यहि बिश्वासले होला जताततैबाट पुजाआजा गर्न यहाँ आउछन ।’ उनले भने। मन्दिरको दर्शनका साथै यहाको मनमोहक दृश्यको अध्यन अबलोकन गर्न प्युठान सहित दाङको मुर्कुटी,स्युजा,हाँसिपुर लगायतका क्षेत्रबाट दैनिक आउछन । उनले पुठाखोला दरवार सम्म सरुमारानी गाउपालिकाले सडक खनिदिएको कारणले यातायातका साधन रिजर्भ गरि पुठा दरवार आउनेको संख्या समेत बढेको सुनाए।
पुठाखोला दरवारको पर्यटन प्रबर्द्धन र संरक्षणको लागि पहल थालेको सरुमारानी गाउपालिका अध्यक्ष झग बहादुर बिश्वकर्माले बताए। गाउपालिकाकै पहलमा पुठाखोला दरवार सम्म पुग्ने सडक र पुठादरवारमा मन्दिर निर्माणको काम गरिएको उनले बताए। गाउँपालिकाको पहिचानको रुपमा यस्लाई चिनाउने गरि ब्यबस्थित योजना बनाईने उनले सुनाए । सरुमारानी गाउपालिकाको केन्द्र बडडाडा बजारबाट पश्चिम जस्पुर, पाखापानी,बराहथान हुँदै पुठादरवार पुग्न सकिन्छ। गाउपालिकाले सडक खनिदिएकाले हिजोआज यहाँ जान पैदल हिड्नुपर्दैन।