प्युठान, साउन २५ — प्युठानका नेवार समुदायले सदियौँदेखि निरन्तरता दिँदै आएको जात्राको रौनक अझै पनि जीवित छ । जिल्लाको खलङ्गा, बिजुवार, कुटिचौर र भिंग्रीमा लाखे नाच, ताराली जात्रा, रोपाईँ नाच र गाइजात्रा जस्ता परम्परागत नाच–जात्रा हरेक वर्ष धूमधामका साथ मनाइन्छ ।
नेवार अगुवा अर्जुनकुमार कक्षपतीका अनुसार लाखेनाच घण्टाकर्ण पर्वदेखि सुरु भई तीजअघि नागपञ्चमीमा समापन हुन्छ । नागपञ्चमीपछि नागनगेनि जात्रा सुरु हुन्छ । कथानुसार, राजाका सिपाहीले घण्टाकर्ण नामक राक्षसलाई मार्दा बियोगमा परेकी लाखे नाचेर मृतकको सम्झना गरेकी थिइन् । त्यसैले नेवारहरूले बर्सेनि लाखेनाच प्रदर्शन गर्दै आएका छन् ।
जनैपूर्णिमाको दिन निकालिने ताराली जात्रामा बाँसको डोकोलाई मान्छेको आकार दिई भित्र मानिस राखिन्छ र बाजागाजासहित नगरपरिक्रमा गरिन्छ । मृतकले गाईको पुच्छर समाएर वैतरणी पार गर्ने धार्मिक विश्वास यस जात्रासँग जोडिएको छ । तारालीमा दिवङ्गतको लिंगअनुसार कपडा लगाइ पूजा पछि मात्र बिसर्जन गरिन्छ ।
रोपाईँ नाचमा युवा–वयस्कहरूले महिलाको भेषमा धानको बीउ बोकेर असारे गीत गाउँदै बजार परिक्रमा गर्छन् । यस नाचले सामाजिक व्यङ्ग्य र सन्देश दिन्छ ।
खलङ्गाका नेवारहरूले श्रीकृष्ण जन्माष्टमीलाई पनि पर्वकै रूपमा मनाउने चलन छ । यद्यपि, संरक्षण अभावका कारण कतिपय नाचहरू हराउँदै गए पनि समुदायले संस्कृतिको जगेर्नामा सक्रिय भूमिका खेलेको छ ।
प्युठानका नेवार बस्तीमा देखाइने यी परम्परागत नाच–जात्राले सांस्कृतिक पहिचानलाई मजबुत पार्दै दर्शकलाई आकर्षित गर्दै आएको छ ।