गुल्मीकाे पुर्काेट दहमा जमुनादेवी कुँवरकाे न्यानाे काेखबाट २०३५ सालमा जन्मेकी सानु गुल्मेली शिक्षामा एम.एड.हुन् । उनका पिताकाे नाम प्रेमबहादुर कुँवर हाे । उनकाे जीवनसाथी दिपक खड्का हुन् । उनका छाेरी आकृति,प्रकृति र छाेरा प्रिन्स खड्का हुन् । हाल उनी श्री क्षेत्र विकास मा.वि. पुण्यखाेला प्यूठानमा नेपाली भाषा शिक्षककाे रुपमा कार्यरत छन् । सानु गुल्मेली साहित्यिक नाम हाे । उनकाे न्वरानकाे नाम राजकुमारी कुँवर हाे ।
साहित्यमा गद्य कविता, गजल, निबन्ध, मुक्तक र कथा लेख्ने उनलाई लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठान नेपालले गजल रत्न सम्मान (२०७९) प्रदान गरेकाे छ । उनी लुम्बिनी वाङ्मय प्रतिष्ठान नेपालकाे जिल्ला अध्यक्ष र केन्द्रीय सदस्य, बालसाहित्य समाजकाे प्रदेश काेषाध्यक्ष, नवज्याेति पुस्तकालयकाे आजीवन सदस्य हुन्।
उनकाे पहिलाे कथा ‘लुनी’ (२०७०) हाे । यहीबाटै उनकाे कथा विधाकाे सिर्जन यात्रा शुरु हुन्छ । उनकाे पहिलाे प्रकाशित कृति ‘ऐंजेरु’ कथा सङ्ग्रह (२०८१) हाे ।
कथ्’ धातुमा ‘टाप्’ (आ) प्रत्यय जोडिएर बनेको ‘कथा’ संस्कृत तत्सम शब्द हो । यसको अर्थ कथ्नु, आहान भन्नु हुन्छ । कुनै घटनालाई गद्यमा सन्सनीपूर्ण तरिकाले काैतूहल जगाई कलात्मक तरिकाले प्रस्तुत गर्नु कथा हाे । याे प्रचलनकाे रुपमा समाजमा परापूर्व कालदेखि श्रुति स्मृतिकाे रुपमा चल्दै आएको विधा हो । अहिले आधुनिक छापखाना युगमा प्रकाशनमा धेरै सहज भएकाे छ।
कथाका बारेमा विभिन्न विद्वानहरूका आ-आफ्नै अवधारणाहरू पाइन्छन् । एडगर एलेन पोले कथालाई एकै बसाइमा पढेर सकिने र पाठकमा एउटा प्रभाव जन्माउने पूर्ण रचनालाई कथा मानेका छन् । एच.बी वेल्सले २० मिनेटमा पढेर सकिने आख्यानलाई कथा हो भनेका छन् । ब्रेन्डर म्याथ्युजले एकै मात्र चरित्र वा एउटै परिस्थितिबाट अद्भुत विभिन्न संवेगहरूको शृङ्खलाबद्ध रचनालाई कथा भनेका छन् । नेपाली साहित्य परम्परामा महाकवि देवकोटाले छोटो किस्सा एउटा सानो आँखीझ्याल हो, जहाँबाट एउटा सानो संसार चियाइन्छ भनेका छन् ।
यी परिभाषाहरूलाई हेर्दा कथामा यथार्थ, काल्पनिक, ऐतिहासिक, पाैराणिक जुनसुकै क्षेत्रका कथावस्तु भए पनि त्याे विषयमा लेखिएकाे गद्य आख्यान कथा विधा हाे । कथा पनि याैगिक वस्तुझै हाे । जसरी याैगिक वस्तु विभिन्न तत्वहरुकाे संयाेगबाट बन्छ, कथा पनि विभिन्न तत्वहरुकाे संयाेगबाट बन्छ । याे मूलत: आरम्भ, विकास, उत्कर्ष र उपसंहारकाे ढाँचामा लेखिन्छ ।
कथामा कथानक हुन्छ । कथानकमा पात्र हुन्छन् । परिवेश हुन्छ । पात्रहरु बिच संवाद चल्छ । संवादमा प्रभावकारी भाषाशैली हुन्छ । पात्रहरुबिच आपसी मनाेवैज्ञानिक द्वन्द्व चल्छ । त्याे अन्तरवाह्य दुई प्रकृतिकाे हुन्छ । जहाँ सङ्घर्ष मच्चिदै उत्कर्षमा पुग्छ । कथामा पनि वियाेगान्त र संयाेगान्तका गुणहरु हुन्छन् । अन्त्यमा कथाले एउटा गम्भीर सन्देश दिएर जान्छ । ‘ऐजेरू’ कथा सामाजिक यथार्थवादमा आधारित छ । सामाजिक यथार्थवादले समाजमा घटेका घटनाहरुकाे यथार्थ चित्रण गर्छ । जसले सामाजिक,आर्थिक समस्या, अन्धविश्वास, विसङ्गति जीवन-संघर्ष, गरीबी, अपमान, पहिचान जस्ता विषयमा सशक्त चित्रण गर्छ । यसले के गरिंदै थियाे मात्र हैन, के गर्नुपर्लातिर भन्ने सिर्जनात्मक सुझतिर सङ्केत गर्छ ।
सानुका कतिपय कथाहरु आदर्शवादी छन् । समाजमा गर्न नहुने व्यवहारलाई निषेध गरिन्छ, गर्न हुने व्यवहारलाई स्वीकृत गरिन्छ । स्वीकृत व्यावहारहरु ‘आदर्श’ हुन् । आदर्श दर्श आधार पदमा आ उपसर्ग लागेर बनेकाे हुन्छ । आदर्श भनेकाे विशेष रुपमा बाटाे देखाउनु हाे । आदर्शकाे बाटाे हिंड्दा समाजमा द्वन्द्व हुँदैन । तथापि स्थिर चित्त, धीर प्रशान्त स्वभाव, संयमता, शालीनता, आवेग नियन्त्रण, हंशमुख पनि आदर्शवादका भावनात्मक उपकरण हुन् । यसले कुनै जाति सम्प्रदायकाे विषयमा मात्र साेंच्दैन, अपितु सम्पूर्ण मानव समुदायकाे हितसँग सम्बन्ध राख्छ ।
ऐजेरू कथा सङ्ग्रहमा ११ वटा कथाहरु छन् । कथाहरु शब्द,वाक्यका चाेयाले बुनेका कलात्मक आख्यान हुन् । कथा बुन्न जान्नु पर्छ । कथाकार सानुमा त्याे शिल्पसामर्थ्य छ। यी कथाहरुमा विधागत संरचना छ । कथानक, परिवेश, पात्र, संवाद, द्वन्द्व, शैली,सन्देशका दृष्टिले कथा लेखनमा परिपक्व बनेकाे देखिन्छ।
यस कथामा प्रतिनिधि सभा सदस्य तथा पूर्वमन्त्री रेखा शर्माकाे शुभकामना छ । समालाेचक प्रा.डा गाेपिन्द्र पाैडेलकाे सूक्ष्मदर्शी समीक्षा छ । साहित्यकार प्रमाेद प्रधानकाे भूमिका छ । त्यसपछि लेखककाे आफ्नै गन्थन छ । सानुकाे पहिलाे कथा ‘ऐजरू’मा प्रेमपूर्वक विवाह गरेका छाेराबुहारीकाे मनाेविज्ञान बुझ्न नसक्दा स-साना कुराबाट विक्षिप्त बनेर गृहत्याग गरेका गजेन्द्र अन्ततः पश्चाताप मानी घर फर्केका छन् । घर फर्काउन सक्नु आदर्श हाे ।
‘त्याग’ कथामा आफू नि:सन्तान हुँदा सन्तानकाे रहर पूरा गर्न साैता ल्याउन सल्लाह दिएकी र पछि साैताकाे वचन सहन नसकी घर छाेडेकी एक आदर्श महिलाकाे सहनशीलता देखाइएकाे छ । ‘दुईध्रुव’ कथामा एक विवाहित पुरुषले अर्की विवाहित महिलाप्रतिकाे आकर्षण देखाइएकाेछ । यसमा अनु नामक महिला पात्रले पुरुषलाई मुखभरिकाे जवाफ दिएकी छन् । यसमा एकाेहाेराे आकर्षणकाे चर्चा छ । ‘देशकाे समाचार’ शीर्षकमा वर्तमान विद्रूप अवस्थाकाे चित्रण छ । ‘धर्मकाठ’ शीर्षकमा ओैर्दाेदेहिक कृयामा देखिएकाे विकृति र समाज सुधारकाे सन्देश छ । ‘पूर्ण विराम’ कथामा पढ्न जाँदा ऋण नपत्याएका देवानन्द शाहुले त्यही केटा पछि पढेर अधिकृत बनी गाउँमा आएपछि छाेरी दिन प्रस्ताव गर्दा अस्वीकार गर्ने स्वभिमान पात्रकाे चित्रण छ ।
‘प्रताडित’ आमा कथामा छाेरीले अन्तरजातीय विवाह गर्दा छाेरीसँग भेट नभई संसारबाट बिदा भएकी चारुकाे असह्य वेदना र थानेश्वरकाे पश्चात्ताप देखाइएकाे छ ।
‘फिलिङ्गाे’ कथामा लाेग्ने स्वास्नीकाे झगडा, परालकाे आगाे कथालाई आधार मानेर लेखिएकाे छ । याे कथा अब परालकाे आगाे मात्र नहुन सक्छ, त्याे समाज भत्क्याउने फिलिङ्गाे बन्न सक्छ भन्दै महिला सशक्तीकरणले दाम्पत्य जीवनलाई जटिल बनाई दिएकाे छ भन्ने सन्देश दिएकाे छ । याे प्रयाेगात्मक कथा हाे।
‘समानुभूति’ कथामा सम अनुभूतिकाे प्रसङ्ग उठाइएकाे छ । आफूलाई जुन व्यवहार देखाउँदा पीर लाग्छ, अरुलाई पनि त्यही व्यवहार देखाउँदा पीर लाग्छ भन्दै रहनकाे लागि सहनुपर्छ भन्ने सन्देश दिएकाे छ । ‘सामाजिक न्याय’मा बाेल्न नसक्ने लाटाे पात्रकाे माैन विद्राेहकाे सशक्त चित्रण छ । अपाङ्गताप्रति संवेदनशील बन्नु पर्छ भन्ने सन्देश हाे ।’छ‌ैटीकाे बत्ती’ कथामा छैटीमा गरिने छाेरा छाेरीप्रतिकाे विभेद र पश्चात्तापकाे चित्रण छ ।
अन्त्यमा सानुका कथाहरु ग्रामीण परिवेशमा आधारित छन् । कारण कार्य श्रृङ्खलामा आबद्ध छन् । समाजमा रहेका विकृत खालका अन्ध विश्वासहरु र त्यसकाे हुबहु अभ्यासले पारेकाे सामाजिक दुश्प्रभाव विरुद्ध लक्षित छ । सुधारकाे चाहना छ । सत पात्र र असत पात्रकाे चित्रण छ । पीडितकाे मनाेदशा र पीडककाे अमानवीय चरित्रकाे चित्रण छ । उनले पश्चाताप, सङ्कल्प र नवचेतनाबाट हृदय परिवर्तन गरी समाज बदल्न सकिन्छ भन्ने धारणा राख्छिन् । उनी सामाजिक यथार्थवाद, समाजवादी आदर्शवादमा विश्वास राख्छिन्। शिक्षण पेशामा निष्ठापूर्वक लाग्नु, गृहसन्चालन गर्नु, उम्लेकाे वात्सल्यभावकाे कारण समय समयमा राजधानीसम्म पुग्नु, साहित्य साधनामा लाग्नु, परिवार चलाउनु सानुका दैनिकी बनेकाे छ ।
सानुलाई बधाई छ, साहित्यमा सानुकाे पहिलाे कृति नै परिस्कृत निस्केकाे छ । याे उज्यालाे भविश्यकाे सङ्केत हाे । मङ्गलमय शुभकामना ।