टेकबहादुर पुन,दाङ । जब बिहान हुन्छ उनी घरको सबै धन्दा छोडेर कुखुरा हेर्न पुग्छिन् । कुखुराको दानापानी पछि बल्ल उनी घरधन्दा भान्सामा लाग्छिन् । देशमा बेरोजगारले सिमा नाघ्यो भनिरहेका बेला उनी भने अाफैमा निकै ब्यस्त छिन् । अाफ्नो रोजगार अाफैले श्रृजना गरेकि छिन् उनी । कुखुरा सँगै रमाउने दाङ्गको लमही नगरपालिका वडा नम्बर ७ बनघुस्री खुट्टी निवासी पुनम घर्ती बेरोजगारको गफ छाट्ने हरुको लागि गत्तिलो उदाहरण बनेकी छिन् ।पछिल्लो समय उन्नत जातका कुखुरा पाल्नेको सँख्या बढ्दो छ । तर पुनमले भने स्थानीय जातको लोकल कुखुराको व्यावसायिक रूपमा पालन गरिरहेकि छिन् । कुखुरा प्रती उनी यति चिन्तित हुन्छिन कि अाफ्नै नानीहरुको स्याहार सुसार गर्न भुल्छिन् । ४ छोरीकि अामा पुनमले कुखुरालाई अाफ्नै बच्चा सम्झेर स्याहार सुसार गर्छिन् । “कुखुरा बेच्दापनि मन खिन्न हुन्छ, पुनमले सुनाईन सानैदेखी अाफैले हुर्काएर होकि!” घरकै अन्य मान्छे देख्दापनि टाढा टाढा भाग्ने कुखुरा हरु पुनम लाई देखेमा पछि लाग्छन् । कुखुरा सँगको माया जति प्रगाढ रहेपनी ब्याबसायिक पालनको अर्थ अात्मनिर्भर बन्नु नै हो । उनले ‘साकिने’ जातको लोकल कुखुरा पालनबाट राम्रो आम्दानी गर्नेमा धुक्क छिन् ।
पुनमले गत भदौदेखि व्यावसायिक कुखुरापालन सुरु गरेकी हुन । उनको ‘फार्म’मा अहिले साढे तीन सयभन्दा बढी स्थानीय जातका कुखुरा छन् । डेढ महिनाकै अवधिमा ३० हजार रुपैयाँ भन्दा बढीको कुखुरा बिक्री गरेको पुनमले बताईन् ।
जाडोमा कुखुराको माग बढ्दो ।
जाडो महिना शुरु भएसँगै लोकल जातका कुखुराको मागपनि अत्याधिक बढ्ने गर्छ ।‘जाडो मौसममा लोकल कुखुराको उत्तिकै माग छ’, पुनमले भनिन्, ‘उत्पादन गर्न सके बजारको कुनै समस्या छैन ।’ दाङ्गका प्रमुख शहर हरु तुलसीपुर, घोराही, लमही र भालुबाङ्गबाट कुखुराको माग आउने गरेको उनी बताउछिन् । घरायसी प्रयोग तथा पुजा पाठका लागि माग गर्नेको संख्या पनि बढ्दो छ ।
‘अहिले गाउँगाउँबाट पनि चल्लाको माग आइरहेको छ’, पुनमले भनिन्, ‘स्थानीय जातका कुखुरापालनमा विस्तारै आकर्षण बढ्दैछ ।’ लोकल जातका कुखुराको मासु स्वादिष्ट तथा स्वस्थकर हुने हुँदा उपभोक्ताले रुचाएका हुन् ।दाङ्गका प्रमुख शहर हरुकै होटल, रेस्टुराँमै मासुका रूपमा कुखुरा बढी खपत हुन्छ ।अन्य जातको भन्दा लोकल जातको कुखुराको मूल्य झण्डै दोब्बर छ । ज्युँदो कुखुरा प्रतिकिलो सात सय रुपैयाँमा बिक्री हुने गरेको पुनमको भनाइ छ । स्थानीय जातको कुखुरा हुर्कन समय लाग्ने भएको हुँदा ५/६ महिनापछि मात्र बेच्न योग्य हुन्छ । 
उन्नत जातका कुखुरालाई जस्तो नियमित खोप, औषधि खुवाउनु नपर्ने र लगानी पनि कम लाग्ने भएकाले कुखुराको ब्याबसायिक पालन अँगालेको पुनमले बताईन । ‘बारीमा चर्छन्, घरकै गहुँ, मकै, भुसको दाना खान्छन्’, पुनमले भनिन् । अब भने पुनमले करिब १ सय भालेलाई बधिया बनाउने र फेरि २ सय चल्ला हाल्ने योजना बनाएकी छिन् ।
केहो बधिया ?
कुखुराको भाले किलोको हिसाबमा बिक्री हुन्छ भने बधिया भालेको कुनै मूल्य हुँदैन । बोकालाई खसी बनाउने भनेजस्तै भालेलाई पनि खसी बनाउनु नै हो, जसलाई बधिया भाले भन्ने चलन छ । जसलाई कुत्ता मुल्यमा (नजोखेर) बिक्री गर्न सकिन्छ । तसर्थ कुखुरा पालकहरुले राम्रो अाम्दानीका लागि भालेलाई बधिया बनाउने गर्छन् । कसैलाई उपहार दिनको लागीपनि बधिया भाले प्रयोग हुन्छ । 
ग्राहकले बधिया भालेको शिर, पखेटा, पुच्छर, घाँटी लगायतका अँगहरु हेरेर चित्त बुझेमा राम्रै मुल्यमा लाने गरेको कुखुरा पालक हरु बताउँछन् । २/३ किलोका बधिया भाले २ हजार ५ सय देखि ३ हजार सम्म बिक्री हुने गरेको कुखुरा पालकहरु बताउँछन् । छिमेकी जिल्ला हरुमा बधिया भालेको त्यति महत्व नरहेपनि दाङ्गमा अति महत्व रहेको जानकार बताउँछन् । अाफ्नो अायस्तर बृद्दि गर्न भालेलाई किसान हरुले बधिया बनाउने गर्छन् ।
लागत थोरै, अाम्दानी धेरै
कुखुरा पालनका लागि सुरुमा पुनमले २ लाख ५० हजार रुपैयाँ लगानी गरेका थिए । ७ कठ्ठाको क्षत्रफल भित्र तार जाली गर्न ८० हजार, खोर निर्माणमा १ लाख २० हजार र ४० हजार बराबरको ४ सय कुखुराका चल्लाबाट ब्यबसाय शुरु गरेको उनले बताईन । कुखुरापालन बाटै मासिक ३० हजारसम्म मुनाफा निकाल्ने लक्ष रहेको पुनमले सुनाईन । “४० हजारमै ४ सय चल्ला घरमै अाईपुग्छ, ढाई तीन किलोको बनाएर बेच्ने हो, पुनमले भनिन्- ५०/५५ किलो कुखुरा बेचे त लगानी उठिहाल्छ नि ।”
दूध बेचेरै मासिक ४० हजार ।
पुनमका श्रिमाण महेन्द्र गिरी पनि खाली बस्दैनन् । उनको ब्यबसाय भैंसी पालन हो । श्रिमाण श्रीमती मिलेर आ-अाफ्नो ब्यबसाय अँगालेका छन् । एकअर्काको ब्यबसायमा हेरफेर भएपनि पुनम दिनभरी कुखुरा हेरेर बस्छिन भने उनका श्रिमाण भैंसी चराउन जँगल जाने गर्छन । उनिहरु सँग अहिले ५ वटा भैंसी छन् जसमा दुईअोटा दुनो छन् । गिरिले दूध बेचेरै मासिक २५ हजार कमाउने गरेको सुनाए । कुनैबेला उनिसँग ४ अोटा दुनो भैंसी हुँदा मासिक ४० हजार कमाउँथे तर अहिले दुनो भैंसी २ वटा मात्र छन् । उनी दुबैजना निकै ब्यस्त हुने गर्छन । उनिहरुका ४ बहिनी छोरीहरु छन् । सबै पढ्ने भईसकेका छन् । सबैको लालन पालन कृषिमै निर्भर छ । अहिलेपनि भैंसी र कुखुराबाट मासिक ५० हजार कमाउने गरेको पुनमले सुनाईन । महेन्द्र ३ बर्ष पहिले बिदेश बाट फर्केर भैंसी पालनमा लागेका हुन् । दुख सुख साउदी अरबमा २ बर्ष बिताएर घर फर्केका महेन्द्रले गरेपछी देशमै कमाउन सकिने अनुभव सुनाउछन् । भैँसीको घाँस उत्पादनका लागि महेन्द्रले १० कठ्ठा जग्गा ठेक्कामा लिएका छन् ।
त्यो जग्गा जहिले घाँसले हराबरा हुने गर्छ ।पुनम जस्तै लमही ७ कप्तानगञ्ज निवासी प्रेम अोलीले पनि ब्याबसायिक कुखुरा पालन गर्दै अाईरहेका छन् । ६ बर्ष साउदीमा बिताएका अोलीले खासै प्रगती गर्न भने सकेनन् । बिदेशको दुख सम्झेर उनलेपनि ब्याबसायिक कुखुरा पालन गरेका छन् । करिब ३ बर्ष पहिले स्वदेश फर्केका अोलीको परिवार अहिले कुखुरामै निर्भर छ । उनी भन्छन् बिदेशमाधेरै दुख गरियो तर खासै प्रगती भएन, अहिले भने कुखुरा बाट मासिक ३० हजार कमाउने गरेको छु । लगानी थोरै र अाम्दानी धेरै हुने भएकाले पछिल्लो समय कुखुरा पालन तर्फ युवाहरु पनि अाकर्षित हुँदै गरेका छन् ।
